İlksel kara delikler, yıldızların çökmesi sonucu değil, evrenin çok erken dönemlerinde oluşmuş olabileceği düşünülen kara delik türüdür. Bu kara deliklerin Büyük Patlama’dan kısa bir süre sonra, evren henüz çok sıcak ve yoğunken ortaya çıkmış olabileceği öne sürülmektedir. Bu nedenle oluşum mekanizmaları yıldızsal ya da dev kara deliklerden tamamen farklıdır.
Erken evrende madde ve enerji yoğunluğu son derece yüksekti. Küçük yoğunluk dalgalanmaları bazı bölgelerin diğerlerine göre daha yoğun olmasına neden olmuş olabilir. Eğer bu yoğunluk farkı belirli bir kritik eşiği aşmışsa, ilgili bölge doğrudan kendi içine çökmüş ve bir kara delik oluşturmuş olabilir. Bu süreçte yıldız oluşumu gerekmez; çöküş doğrudan kozmik ölçekte gerçekleşir.
İlksel kara deliklerin kütle aralığı çok geniş olabilir. Atom kütlesine yakın mikroskobik kara deliklerden, yıldızsal kara deliklere benzer kütlelerde olanlara kadar farklı ölçeklerde oluşmuş olabilecekleri düşünülmektedir. Bu çeşitlilik, erken evrendeki yoğunluk dağılımına bağlıdır.
Bu kara deliklerin varlığı henüz kesin olarak doğrulanmamıştır. Ancak bazı kozmolojik gözlemler, özellikle kütle çekim merceklenmesi olayları, ilksel kara deliklerin olası izlerini araştırmak için kullanılmaktadır. Bir yıldızın parlaklığında ani ve geçici artışlar, araya giren görünmeyen bir kütlenin varlığına işaret edebilir.
Kozmik mikrodalga arka plan ışıması da ilksel kara delik araştırmalarında önemli bir rol oynar. Erken evrende oluşmuş kara deliklerin, çevrelerindeki maddeyi etkileyerek kozmik arka plan ışımasında küçük izler bırakmış olabileceği düşünülmektedir. Bu nedenle hassas kozmolojik haritalar, dolaylı kanıt arayışında kullanılır.
İlksel kara delikler ayrıca karanlık madde ile de ilişkilendirilmiştir. Bazı teorilere göre evrendeki karanlık maddenin bir bölümü, ilksel kara deliklerden oluşuyor olabilir. Bu hipotez henüz doğrulanmamış olsa da, modern kozmolojide aktif olarak araştırılmaktadır.
Eğer ilksel kara delikler gerçekten varsa, evrenin ilk saniyelerine dair doğrudan bilgi sağlayabilecek benzersiz kalıntılar olacaktır. Bu durum, onları yalnızca kara delik fiziği açısından değil, kozmoloji açısından da son derece önemli hâle getirir.
Sonuç olarak ilksel kara delikler, kara delik sınıflandırmasının en spekülatif fakat en heyecan verici grubunu oluşturur. Varlıkları kesinleşirse, evrenin başlangıç koşulları ve karanlık madde problemi hakkında köklü değişiklikler yaratabilecek bir keşif olacaktır.